Ako si Mateo. Noong araw na iyon, balak ko lang sanang pumasok sa kagubatan sa likod ng bayan ng San Isidro para kumuha ng ilang litrato ng matandang sapa na madalas ikuwento ng mga tao—ang lugar na sinasabing “walang nagtatagal kapag dumilim na.” Napangiti pa ako noon. Hindi ako naniniwala sa mga ganoong kuwento. Pero habang palalim ako nang palalim sa gubat, unti-unting nawalan ng signal ang telepono ko. Dumilim ang langit.
Biglang tumahimik ang mga insekto. At doon ko nakita iyon. Isang lumang kubo na gawa sa kahoy at kawayan, nakatayo sa gilid mismo ng sapa, halos wasak na sa kalumaan, na para bang isang malakas na hangin lang ay babagsak na ito sa malamig na tubig sa ibaba. Balot ng lumot ang bubong. Punong-puno ng sapot ang mga bintana. Ang mga dingding na kawayan ay kupas at butas-butas, halatang matagal nang nilalabanan ang ulan at unos sa gubat.
At bigla… BUMUKAS ANG PINTO. Isang matandang babae na puti na ang buhok ang unang sumilip. Sa likuran niya ay isang payat at haggard na lalaki, gusgusin ang suot at halatang hirap na hirap sa buhay. Sa tabi nito ay isang batang babae, mga labindalawa o labintatlong taong gulang. Hindi siya kumukurap habang nakatingin sa akin. Ang tingin niya… hindi katulad ng tingin ng isang bata. Walang takot. Walang pagtataka.
Kundi… pag-iingat. Parang natutunan na niyang huwag magtiwala kaninuman sa mundong ito. Natigilan ako. “Pasensya na po… naligaw lang ako,” sabi ko, pilit pinapakalma ang boses ko. Humakbang ang lalaki at agad na hinarangan ang batang babae. “Sinong hinahanap mo?” “Ako… si Mateo. Galing ako sa bayan. Hindi ko sinasadyang makarating dito.” Matagal akong tinitigan ng matanda. Pagkatapos ay paos siyang nagsalita. “Anak… paalisin mo na siya.”
Natigilan ako. “Lola, magtatanong lang po sana ako ng daan palabas ng gubat…” Lalong humigpit ang kamao ng lalaki. “Walang puwedeng makaalam na nandito kami.” Nanlamig ang batok ko. “Kami?” Biglang nagsalita ang batang babae, mahina pero matalim ang boses. “Tay, hayaan mo na siyang umalis. Kapag hindi… babalik sila.” Natigilan ako. “Sino sila?” Walang sumagot. Humuni ang hangin sa pagitan ng mga puno. Ang agos ng tubig sa ilalim ng kubo ay parang tunog ng isang taong umiiyak. Mas napatingin ako sa paligid.
Halos bulok na ang mga poste ng kubo. May bahagi ng sahig na parang anumang oras ay babagsak. Sa loob, may ilang maitim na palayok, isang lumang banig, mga pinggang may lamat, at isang kupas na larawan na nakasabit sa dingding. Hindi ko namalayang naituro ko iyon. “Pamilya n’yo po ba iyan?” Biglang namutla ang matanda. Mabilis akong hinarangan ng lalaki. “Huwag mong tingnan!” Pero huli na. Sa lumang litrato… apat silang naroon. Ang matanda. Ang lalaki. Ang batang babae.
At isang magandang babae na may mapayapang mukha, karga ang isang sanggol sa kanyang mga bisig. Napakurap ako. Napatingin ako muli sa kubo. “Sandali lang… nasaan na ‘yung babae? At ‘yung sanggol?” Biglang tumahimik ang tatlo. Parang sumikip ang hangin sa loob ng kubo. Unti-unting yumuko ang batang babae. Nanginginig ang labi niya. Pagkatapos ay bumulong siya.
“Hindi kailanman umalis si Mama sa gubat na ito.” Nangilabot ako. “Ano’ng ibig mong sabihin?” Biglang sumigaw ang matanda. “Isa! Tama na!” Napaatras ang bata. Pero tuluyan nang bumuhos ang luha niya. “Tahimik na lang lagi ang gusto n’yo! Lagi n’yo akong pinapalimot! Pero hindi ko kayang kalimutan!” Nagngitngit ang lalaki. “Isa, tumigil ka!” “HINDI PA TAPOS!” sigaw ng bata habang humahagulgol. “Naririnig ko si Mama gabi-gabi! Nakikita ko siya sa tabi ng sapa! Nakikita ko siyang karga ang kapatid ko!”
Natigilan ako. Napahawak ang matanda sa pinto, nanginginig ang buong katawan. Lumingon sa akin ang lalaki, namumula ang mga mata. “Makinig ka. Umalis ka rito. Ngayon na.” “Pero ano ba talaga ang nangyari?” tanong ko, halos pabulong. “Bakit kayo nakatira rito nang ganito?” Tumingin siya sa akin. Hindi na pag-iingat ang nasa mga mata niya. Kundi matinding sakit. Sakit na para bang matagal na siyang patay at ang katawan na lang niya ang natirang gumagalaw. Dahan-dahan siyang umupo sa lumang upuan.
Patuloy sa pag-iyak si Isa. Tumalikod ang matanda at pinunasan ang luha. Pagkatapos ay nagsalita ang lalaki. “Ako si Ramon. Siya ang nanay ko, si Elena. At ito ang anak ko, si Isa.” Huminto siya sandali. “At ang babaeng nasa litrato… ang asawa ko. Si Sofia.” Pagkasabi pa lang ng pangalang iyon, parang nadurog ang boses niya. Hindi ako makasingit. Napatingin si Ramon sa maitim na agos ng sapa sa ilalim ng kubo. “Noong una, nakatira kami sa bayan. Hindi man marangya, pero sapat ang buhay namin. Si Sofia nagtitinda ng daing sa palengke. Ako namamasukan sa hacienda. Ang nanay ko ang nag-aalaga sa bata.” Mapait siyang napangiti.
“Mahirap… pero tahimik ang buhay namin.” Tumingala si Isa, namumugto ang mga mata. “Hanggang dumating siya.” Napakunot ang noo ko. “Sino?” Napapailing si Elena habang nanginginig. “Huwag na huwag n’yo nang banggitin ang pangalan niya…” Humigpit ang panga ni Ramon. “Don Emilio.” Nang marinig ko ang pangalang iyon, parang mas lumamig ang buong kubo. Narinig ko na ang pangalang iyon noon. Isa siyang malaking may-ari ng lupa sa lugar na iyon. Mayaman. Makapangyarihan.
May mga bulung-bulungan na marami na raw siyang pinilit na magbenta ng lupa nang mura, at ang mga tumanggi ay bigla na lang nawawala. Pero sabi ng iba, tsismis lang daw iyon. Napayuko ako. “Ano’ng ginawa niya?” Yumuko si Ramon. “Nakita niya si Sofia sa palengke.” Nanahimik ako. Biglang humagulgol si Elena.
“Pinadalhan niya kami ng bigas, pera, gamot… kunwari tumutulong. Noong mga panahong iyon, buntis si Sofia sa pangalawa naming anak at mahina ang katawan niya. Wala kaming-wala noon… kaya tinanggap namin.” Nabitin ang boses niya. “Iyon ang una naming pagkakamali.” Nanginginig si Isa habang hawak ang laylayan ng damit niya. Nagpatuloy si Ramon, bawat salita ay parang pinipiga mula sa sugat. “Pagkatapos noon, palagi na siyang dumarating. Noong una, nangangamusta lang.
Kalaunan… tititig siya kay Sofia nang matagal. At isang araw, sinabi niya sa akin…” Tumingin siya nang diretso sa akin. Namumula ang mata niya sa galit at sakit. “‘Mahina ka at mahirap ka. Isama mo sa akin ang asawa mo, at hindi na magugutom ang pamilya mo.’” Nanlamig ako. “Ano’ng ginawa mo?” “Sinuntok ko siya.” Diretso at matalim ang sagot. “Sa harap ng bahay namin.” Pumikit si Isa, parang ayaw nang balikan ang alaala. “
Kinagabihan…” bulong niya, “dumating sila.” Pigil ang hininga ko. Paos na nagkuwento si Ramon. “Gabi iyon. Malakas ang ulan. Apat na lalaking nakatakip ang mukha ang sumugod sa bahay. Binugbog nila ako hanggang mawalan ako ng malay. Itinulak ang nanay ko at nabagok ang ulo niya sa poste. Si Isa, anim na taong gulang pa lang noon, nakakapit sa paa ko habang umiiyak.” Huminto siya. Mabilis ang paghinga niya. “At si Sofia…” Biglang sumigaw si Elena. “TAMA NA!” Pero parang hindi na siya nakakarinig.
“Kinaladkad nila si Sofia palabas.” Parang may bumara sa lalamunan ko. “Walong buwang buntis siya noon… nakaluhod siya… umiiyak… yakap-yakap ang tiyan niya habang nagmamakaawa…” Biglang humagulgol si Isa. “Tinatawag niya si Papa! Tinatawag niya ako!” Mariing ipinikit ni Ramon ang mga mata. “Kung nagising lang sana ako agad… kung naging mas malakas lang sana ako… kung ako na lang sana ang namatay…” Malakas niyang sinuntok ang sahig. Umingit ang bulok na tabla. Akala ko guguho ang kubo.
“Ano’ng nangyari pagkatapos?” tanong ko, halos wala nang boses. Biglang tumahimik ang lahat. Tanging tunog ng sapa ang naririnig. Parang iyak ng isang babaeng hindi mapatahan. Umupo si Elena sa sahig at napahawak sa dibdib. “Tatlong araw naming hindi nakita si Sofia…” Napakuyom ako. “At pagdating ng ikatlong araw…” nanginginig na sabi ni Isa, “…natagpuan si Mama sa tabi ng sapang ito.” Para akong binagsakan ng bato. Napatingin ako sa ilalim ng kubo. Malamig. Madilim. Mapanganib.
Ngumiti si Ramon, pero parang baliw na ang dating. “Pero hindi pa iyon ang pinakamalupit.” Nanlamig ang buong katawan ko. “May mas masahol pa?” Tumingin siya nang diretso sa akin. “Ang anak kong lalaki… ang sanggol na kasama ni Sofia… nawala.” Para akong nawalan ng hangin. “Nawala?” “Walang nakakita. Walang nakahanap.” Humagulgol si Elena.
“Sabi ng pulis, nadulas lang daw si Sofia at nahulog sa sapa… sabi nila, inanod na raw ang sanggol… sabi pa nila, huwag na kaming maingay kung ayaw naming may mangyari sa amin.” Napakagat si Ramon sa labi hanggang magdugo. “Dahil nabili na ni Don Emilio ang lahat.” “Kaya kayo nagtago rito sa gubat?” “Hindi.” Natigilan ako sa sagot niya. Itinuro niya ang sahig ng kubo. “Si Sofia mismo ang pumili sa lugar na ito.” Napakunot ang noo ko. “Paano?”
Dahan-dahang lumapit si Isa sa lumang litrato. Mula sa likod nito, kumuha siya ng isang maliit na piraso ng kupas na tela. May nakabalot doon. Isang lumang kuwintas na pilak. May palawit itong anghel. Iniabot niya iyon sa akin. “Ito ang kay Mama.” Pagkahawak ko pa lang, parang nanlamig ang palad ko. Sabi ni Ramon: “Bago siya mawala, sinabi ni Sofia… kapag may nangyari sa kanya, dalhin ko raw si Isa sa gubat… sa kubo ng lolo niya, dito sa tabi ng sapa.” “Bakit?” “Dahil dito…” hikbi ni Elena, “…may itinago si Sofia.”
Napapikit ako. “Ano?” Tumingin si Ramon sa likod ng kubo. Sa bahaging halos nilamon na ng dilim ang kagubatan. “Katibayan.” Nanlaki ang mga mata ko. “Katibayan laban kay Don Emilio?” Tumango siya. “Pero anim na taon na naming hinahanap… hindi pa rin namin makita.” Biglang hinawakan ni Isa ang kamay ko. Nagulat ako. Napakalamig ng kamay niya. “Kuya Mateo…” “Ano iyon?”
Tumingala siya. Nanlalaki ang mata niya, nanginginig ang mga balintataw. “Kung gusto mo talagang malaman kung bakit kami nakatira sa kubong ito…” Dahan-dahan niyang itinuro ang ilalim ng sahig. “…huwag ka nang tumingin sa labas.” Natigilan ako. “Kundi tumingin ka sa ilalim ng mga paa mo.” Dahan-dahan akong yumuko. Sa siwang ng
“Pinadalhan niya kami ng bigas, pera, gamot… kunwari tumutulong. Noong mga panahong iyon, buntis si Sofia sa pangalawa naming anak at mahina ang katawan niya. Wala kaming-wala noon… kaya tinanggap namin.” Nabitin ang boses niya. “Iyon ang una naming pagkakamali.” Nanginginig si Isa habang hawak ang laylayan ng damit niya. Nagpatuloy si Ramon, bawat salita ay parang pinipiga mula sa sugat. “Pagkatapos noon, palagi na siyang dumarating. Noong una, nangangamusta lang. Kalaunan… tititig siya kay Sofia nang matagal. At isang araw, sinabi niya sa akin…” Tumingin siya nang diretso sa akin. Namumula ang mata niya sa galit at sakit. “‘Mahina ka at mahirap ka. Isama mo sa akin ang asawa mo, at hindi na magugutom ang pamilya mo.’” Nanlamig ako. “Ano’ng ginawa mo?” “Sinuntok ko siya.” Diretso at matalim ang sagot. “Sa harap ng bahay namin.” Pumikit si Isa, parang ayaw nang balikan ang alaala. “Kinagabihan…” bulong niya, “dumating sila.” Pigil ang hininga ko. Paos na nagkuwento si Ramon. “Gabi iyon. Malakas ang ulan. Apat na lalaking nakatakip ang mukha ang sumugod sa bahay. Binugbog nila ako hanggang mawalan ako ng malay. Itinulak ang nanay ko at nabagok ang ulo niya sa poste. Si Isa, anim na taong gulang pa lang noon, nakakapit sa paa ko habang umiiyak.” Huminto siya. Mabilis ang paghinga niya. “At si Sofia…” Biglang sumigaw si Elena. “TAMA NA!” Pero parang hindi na siya nakakarinig. “Kinaladkad nila si Sofia palabas.” Parang may bumara sa lalamunan ko. “Walong buwang buntis siya noon… nakaluhod siya… umiiyak… yakap-yakap ang tiyan niya habang nagmamakaawa…” Biglang humagulgol si Isa. “Tinatawag niya si Papa! Tinatawag niya ako!” Mariing ipinikit ni Ramon ang mga mata. “Kung nagising lang sana ako agad… kung naging mas malakas lang sana ako… kung ako na lang sana ang namatay…”
Malakas niyang sinuntok ang sahig. Umingit ang bulok na tabla. Akala ko guguho ang kubo. “Ano’ng nangyari pagkatapos?” tanong ko, halos wala nang boses. Biglang tumahimik ang lahat. Tanging tunog ng sapa ang naririnig. Parang iyak ng isang babaeng hindi mapatahan. Umupo si Elena sa sahig at napahawak sa dibdib. “Tatlong araw naming hindi nakita si Sofia…” Napakuyom ako. “At pagdating ng ikatlong araw…” nanginginig na sabi ni Isa, “…natagpuan si Mama sa tabi ng sapang ito.” Para akong binagsakan ng bato. Napatingin ako sa ilalim ng kubo. Malamig. Madilim.
Mapanganib. Ngumiti si Ramon, pero parang baliw na ang dating. “Pero hindi pa iyon ang pinakamalupit.” Nanlamig ang buong katawan ko. “May mas masahol pa?” Tumingin siya nang diretso sa akin. “Ang anak kong lalaki… ang sanggol na kasama ni Sofia… nawala.” Para akong nawalan ng hangin. “Nawala?” “Walang nakakita. Walang nakahanap.” Humagulgol si Elena.