“Mag-impake ka na. Totoo ang sinasabi ko. Ang anak namin ni Jenna ay lalaki. Kailangan ko ng tagapagmana. Hindi ko kayang pagtawanan pa ako ng mga katrabaho ko sa talyer dito sa Quezon City. Pangatlo mo na itong isisilang pero puro babae pa rin. Kaya umuwi ka na sa Batangas at doon ka manganak. Huwag ka nang humarang sa paningin ko.”
Natigilan si Mila. Kumirot ang kanyang tiyan.
“Ano bang sinasabi mo, Ramon? Malapit na akong manganak… Paano mo nagagawa sa akin ito?”
Inihagis ni Ramon ang bungkos ng susi sa ibabaw ng lumang mesa at mapanuyang ngumisi.
“Kung babae na naman ang isisilang mo, dito na titira sina Jenna. Hindi kita pinalalayas—pinipili ko lang ang anak na lalaki.”
Parang punyal ang bawat salitang tumarak sa puso ng isang inang malapit nang manganak. Hindi na nakiusap si Mila. Ang iniisip na lang niya ay ang dalawa niyang mumunting anak na babae at ang sanggol sa kanyang sinapupunan na hindi pa man naipapanganak ay itinakwil na.
Tahimik niyang inimpake ang ilang damit ng sanggol, kaunting gamit ng kanyang mga anak na may edad na dalawa at apat, at ilang personal na gamit. Pagkatapos, hawak ang mga anak at yakap ang kanyang malaking tiyan, nilisan niya ang masikip nilang inuupahang bahay sa labas ng Quezon City.
Siksikan ang biyahe sa bus papuntang Batangas nang araw na iyon. Halos lupaypay ang dalawang bata sa pagod. Ang isa ay nakasandal sa balikat ng ina at nakatulog, habang ang isa naman ay mahigpit na yakap ang lumang bag na kupas na ang hawakan. Tahimik lang na nakaupo si Mila, isang kamay ang nakapatong sa kanyang tiyan, dama ang paminsan-minsang paninigas nito habang ang dibdib niya’y tila pinipiga sa sakit. Hindi niya akalaing ang lalaking minsang nangakong aalagaan siya habambuhay ang siya mismong magtataboy sa kanya dahil lamang hindi siya makapagsilang ng anak na lalaki.
Nang makita ni Ernesto, ang ama ni Mila, ang anak niyang papalapit sa lumang bahay nilang yari sa yero at semento sa isang mahirap na barangay sa Batangas, halos mapako ito sa kinatatayuan. Noon ay inaayos niya ang maliit na kulungan ng manok sa likod-bahay.
Ilang segundong natigilan si Ernesto nang makita ang payat na katawan ng anak, ang bilog nitong tiyan, ang mapupungay nitong matang halatang kaiiyak lang. Ang dalawa niyang apo ay maputla rin sa hilo matapos ang mahabang biyahe.
“Mila… bakit mag-isa kang umuwi kasama ang mga bata? Nasaan si Ramon?”
Sa tanong na iyon, nanginig ang labi ni Mila. Hindi pa man siya nakakasagot ay bumuhos na ang kanyang luha. Yumakap ang panganay sa binti ng lolo nito at marahang nagsabi:
“Lolo… ayaw na po kaming patirahin ni Papa sa bahay…”
Parang dinurog ang puso ni Ernesto sa narinig. Mabilis niyang niyakap ang anak at mga apo. Nanginginig ang magaspang niyang kamay habang hinahaplos ang buhok ng mga bata, saka siya napalunok bago marahang nagsalita sa anak:
“Dito ka na muna manganak, anak. Mahirap man tayo, hindi kita hahayaang mapabayaan kasama ang mga anak mo. Huwag kang matakot. Ako na ang bahala sa lahat.”
Sa loob ng maliit na bahay, si Rosa, ang ina ni Mila, ay nagluluto ng arroz caldo nang marinig ang dating nila. Paglabas niya at makita ang anak na buntis na buntis, payat at wasak na wasak ang itsura, napahagulhol siya.
Simple lang ang bahay nila sa probinsya. Kumakalansing ang lumang bubong na yero tuwing hinihipan ng hangin sa hapon. Sa harap ng bahay ay may nakasampay na ilang kupas na damit ng bata, at sa isang sulok ay may maliit na altar na may imahen ng Santo Niño at kandilang halos maubos na. Ngunit sa kabila ng kahirapan, sa bahay na iyon unang naramdaman ni Mila na may lugar pa pala siyang maaaring uwian.
Kinagabihan, matagal na nakaupo si Ernesto sa labas ng bahay, sa ilalim ng mahinang dilaw na ilaw. Mabigat ang kanyang mukha, mapula ang mga mata, at tila malalim ang iniisip. Walang nakakaalam na sa puso ng matandang ama, may isang malaking pasya nang unti-unting nabubuo.
Kinabukasan, tila mas mabigat ang hangin sa maliit na bahay nila sa Batangas. Madaling-araw pa lamang ay hindi na mapakali si Mila. Pabalik-balik ang kirot sa kanyang tiyan, bawat paghilab ay mas mariin kaysa sa nauna. Habang si Rosa ay nag-iinit ng tubig at nag-aayos ng mga damit ng sanggol, si Ernesto nama’y tahimik na lumabas ng bahay dala ang luma niyang sombrero at isang supot na mahigpit niyang hawak.
“Papa… saan po kayo pupunta?” mahinang tanong ni Mila, hawak ang gilid ng mesa habang napapapikit sa sakit.
Lumingon si Ernesto sa anak. Pilit siyang ngumiti kahit halatang namamasa ang kanyang mga mata.
“May aasikasuhin lang ako, anak. Babalik ako bago isilang ang bata.”
Hindi na nakapagtanong si Mila. Isang malakas na paghilab ang nagpabaluktot sa kanya, kaya si Rosa agad ang umalalay. Ilang oras pa, isinugod na siya ng magkakapitbahay sa maliit na lying-in clinic sa bayan.
Samantala, bumiyahe si Ernesto papuntang Quezon City.
Sa bawat ugong ng lumang bus, paulit-ulit na pumapasok sa isip niya ang namumutlang mukha ng anak, ang nanginginig na tinig ng apo niyang nagsabing pinalayas sila, at ang matigas na salitang binitiwan ni Ramon na para bang walang halaga ang buhay ng sariling asawa at mga anak.
Pagdating niya sa inuupahang bahay nina Ramon, nadatnan niya roon ang lalaki kasama si Jenna. Nakaupo pa ang dalawa sa sala, tila kampante at walang anumang pagsisisi. Nang makita ang matanda, bahagyang natawa pa si Ramon.
“O, bakit nandito kayo? Susunduin n’yo na ba ang mga gamit ng anak n’yo?”
Hindi sumagot agad si Ernesto. Dahan-dahan niyang inilapag sa mesa ang isang lumang brown envelope.
“Naparito ako,” mahinahon niyang sabi, “para ibalik sa ’yo ang lahat ng ilusyon mo.”
Nagkatinginan sina Ramon at Jenna.
Kinuha ni Ernesto mula sa sobre ang mga papel—mga titulo, resibo, at isang kasulatan na matagal na niyang itinago. Nanlaki ang mga mata ni Ramon nang makita ang pirma ng dati nilang may-ari ng lupang kinatatayuan ng inuupahan nitong talyer.
“Akala mo siguro, sariling sikap mo ang lahat?” mariing sabi ni Ernesto. “Ang talyer na ipinagmamalaki mo sa mga katrabaho mo… ang puhunan sa unang renta… pati ang down payment ng bahay na ’yan—lahat ’yan, galing sa akin.”
Namutla si Ramon. “Ano’ng sinasabi n’yo?”
“Hindi ko sinabi noon kay Mila dahil ayokong ipamukha sa inyo ang naitulong ko. Nang mawalan ka ng trabaho noon, ako ang nagbenta ng maliit kong palaisdaan sa Batangas para makapagsimula ka ulit. Ako rin ang pumirma bilang guarantor sa utang mo. Pero ang kapal ng mukha mong palayasin ang anak ko na siyam na buwang buntis.”
Napaatras si Jenna. Si Ramon nama’y hindi agad nakapagsalita.
Hindi pa roon nagtapos si Ernesto. Mula sa isa pang papel, inilabas niya ang pinakamasakit na katotohanan.
“Isa pa—iyong inuupahang bahay at iyong talyer, parehong nakasangla pa sa pangalan ko bilang co-signer. Kaninang umaga, tinubos ko ang natitirang obligasyon at binawi ko ang pahintulot ko. Sa isang linggo, kung hindi ka makabayad, mawawala sa ’yo ang lahat.”
“Ano?” halos mapasigaw si Ramon. “Hindi n’yo puwedeng gawin ’yan!”
“Bakit hindi?” malamig na tugon ni Ernesto. “Mas kaya mo nga yatang itaboy sa kalsada ang asawa mong manganganak kaysa panindigan ang pagiging ama. Ngayon, tikman mo ang takot na ipinatikim mo sa anak ko.”
Magsasalita pa sana si Ramon nang biglang tumunog ang cellphone ni Ernesto.
Agad niya itong sinagot, at sa kabilang linya ay humihikbi sa tuwa si Rosa.
“Ernesto! Nanganak na si Mila! Ligtas siya… at ligtas ang bata!”
Nanginginig ang kamay ni Ernesto. “Ano… ano ang anak niya?”
Sandaling natahimik si Rosa, saka napatawa sa gitna ng iyak.
“Babae, Ernesto… isang napakagandang batang babae.”
Sa isang iglap, bumagsak ang mukha ni Ramon. Para siyang binuhusan ng malamig na tubig. Ngunit si Ernesto, sa halip na madismaya, ay napapikit habang unti-unting tumulo ang luha sa pisngi niya. Pagmulat niya, matatag ang kanyang tinig.
“Tatlong babae,” sabi niya, habang diretso ang tingin kay Ramon. “Tatlong apo na babae. At ipagmamalaki ko silang lahat habambuhay.”
Hindi makatingin si Ramon. Si Jenna naman ay tila ngayon lamang naunawaan ang bigat ng lalaking pinili niya.
Tahimik na ibinalik ni Ernesto ang mga papel sa sobre. Bago siya tuluyang umalis, hinarap niya si Ramon sa huling pagkakataon.
“Mula ngayon, wala ka nang karapatang bastusin ang anak ko. Kung gusto mong makita ang mga anak mo, dadaan ka sa tamang proseso at magbibigay ka ng sustento. Hindi laruan ang pagiging ama, at lalong hindi sumpa ang pagkakaroon ng anak na babae.”
Pagkasabi niyon, tumalikod siya at tuluyang umalis, iniwang tulala at bagsak ang buong yabang ng lalaki.
Pagdating niya sa lying-in clinic sa Batangas, agad niyang narinig ang mahina ngunit malinaw na iyak ng bagong silang na sanggol.
Nang makita ni Mila ang ama sa may pintuan, napaluha siya. Pagod na pagod ang mukha niya, namumutla, ngunit sa mga mata niya ay may kakaibang gaan na matagal nang nawala.
Lumapit si Ernesto at marahang kinuha ang maliit na sanggol sa bisig ni Rosa. Napakaliit nito, balot ng puting kumot, mapula ang pisngi, at nakapikit habang bahagyang gumagalaw ang munting labi.
“Papa…” umiiyak na sabi ni Mila. “Pasensya na po… naging pabigat pa kami sa inyo.”
Mabilis na umiling si Ernesto at marahang hinalikan ang noo ng anak.
“Huwag mong sasabihin ’yan kailanman. Hindi kayo pabigat. Kayo ang dahilan kung bakit lumalaban pa ako.”
Pagkatapos, tiningnan niya ang sanggol sa kanyang bisig at ngumiti sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang mga araw ng sakit.
“Ang pangalan niya,” mahinang sabi ni Rosa, “gusto ni Mila ay Hope.”
Napangiti si Ernesto. “Tamang-tama. Dahil dumating siya para ipaalala sa atin na kahit gaano kadilim ang ginawa ng ibang tao, may awa pa ring dumarating.”
Mula sa araw na iyon, hindi na bumalik si Mila kay Ramon.
Sa tulong ng kanyang mga magulang at ilang mababait na kapitbahay, unti-unti siyang nakabangon. Nagtinda siya ng mga lutong kakanin at packed lunch sa palengke habang inaalagaan ang mga bata. Si Rosa ang tumulong sa pag-aalaga sa sanggol, at si Ernesto nama’y araw-araw naghahatid ng paninda sakay ng lumang traysikel ng kapitbahay.
Hindi naging madali ang lahat. Maraming gabi na kulang ang tulog, may mga araw na kapos ang kita, at may mga sandaling bumabalik ang sakit sa tuwing naaalala ni Mila ang pagtataksil ng asawa. Ngunit sa bawat pagkakataong titingnan niya ang tatlo niyang anak na magkakatabing natutulog, nararamdaman niyang hindi siya talunan. Hindi siya iniwan ng buhay. Iniligtas siya nito.
Makalipas ang ilang buwan, kumalat sa dating pinagtatrabahuhan ni Ramon ang tunay na nangyari. Nalaman ng mga katrabaho niyang ang lalaking pilit naghahanap ng “tagapagmana” ay siya palang nang-abandona sa buntis na asawa at sariling mga anak. Unti-unti siyang iniwasan ng mga tao. Pati si Jenna, nang mapagtantong wala palang matatag na kinabukasan kay Ramon at puro yabang lang ang meron ito, iniwan din siya.
Samantala, sa maliit na bahay sa Batangas, muling narinig ang masasayang tawanan.
Ang dating mabigat at tahimik na tahanan ay napalitan ng iyak ng sanggol, hagikhik ng dalawang batang babae, at amoy ng bagong lutong arroz caldo tuwing umaga. Naglagay si Ernesto ng maliit na duyan malapit sa bintana, habang si Mila nama’y nagsabit ng mga bagong tabing tinahi niya mismo mula sa ipon niyang unang kinita.
Isang hapon, habang kulay ginto ang langit at marahang humahampas ang hangin sa mga puno ng niyog, naupo si Mila sa labas ng bahay habang kandong si baby Hope. Sa tabi niya ay naglalaro ang dalawa pa niyang anak, masaya at payapa.
Lumapit si Ernesto at naupo sa tabi niya.
“Anak,” sabi niya, habang pinagmamasdan ang mga bata, “may mga lalaki talagang iniisip na ang halaga ng pamilya ay nasa apelyido o sa kasarian ng anak. Pero ang totoo, ang tunay na yaman ng tahanan ay nasa pagmamahal, dangal, at sa mga batang lumalaki nang may mabuting puso.”
Napaluha si Mila, pero sa pagkakataong iyon, hindi na iyon luha ng pagkawasak.
“Salamat po, Papa,” bulong niya. “Kung hindi dahil sa inyo, baka hindi ko kinaya.”
Hinawakan ni Ernesto ang balikat ng anak at marahang pinisil iyon.
“Kinaya mo dahil matatag ka. Ako lang ang nagpaalala.”
Sa malayo, narinig ang tawa ng mga bata.
At sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, napangiti si Mila nang buong-buo.
Dahil minsan, ang pinakamasakit na pagtataboy ay hindi pala wakas ng isang babae.
Minsan, iyon ang simula ng buhay na hindi na muli kailanman yuyurakan.
At ang tatlong anak na babae na minsang itinuring na kabiguan ng isang ama, siya palang magiging tatlong ilaw na muling bubuo sa isang tahanang muntik nang tuluyang masira.