PART 2
Hindi muna ako dumiretso kina Tatay at Nanay.
Sa halip, nagpalipas ako ng gabi sa bahay ng dati kong kaklase na ngayon ay nagtatrabaho sa munisipyo.
May kailangan muna akong malaman.
Gaano kalalim ang pagtataksil ng sarili naming kamag-anak?
Ikinuwento niya na ilang buwan nang ipinapakalat ng tiyuhin ko na umutang daw si Tatay ng ₱700,000 para iligtas ang aming bukid. May mga resibo, promissory note, at mga dokumentong nagsasabing isinangla raw ni Tatay ang lupa bilang garantiya.
Lahat iyon ay peke.
Ang totoo, ang tiyuhin ko mismo ang nalubog sa utang matapos magsugal at matalo sa mga ilegal na pustahan. Binigyan na lang siya ng isang linggo para magbayad.
Kaya desperado niyang maibenta ang lupa.
May developer na gustong bumili ng buong lugar para gawing warehouse malapit sa bagong highway.
“Halos ₱4 milyon ang alok sa kanya,” sabi ng kaibigan ko. “Pero sina Tatay at Nanay, ₱100,000 lang ang balak niyang ibigay. Sa kanya mapupunta ang lahat ng natira.”
Gusto kong sugurin siya agad.
Pero pinigilan ko ang sarili ko.
Hindi ako bumalik para makipag-away.
Bumalik ako para lumabas ang buong katotohanan.
Madaling-araw pa lang, tinawagan ko ang abogado kong humawak sa napanalunan kong pera sa lotto at sa mga investment ko. Hiniling kong dalhin niya ang lahat ng orihinal at sertipikadong dokumento tungkol sa pagmamay-ari ng lupa.
May isa pa akong tinawagan.
Ang mga awtoridad.
Pagsapit ng alas-otso ng umaga, dumating ang tiyuhin ko sa bahay.
Kasama niya ang anak niya, ilang kamag-anak, dalawang lalaking hindi ko kilala, at ang taong nagpapanggap na legal na eksperto.
Unti-unting nagsipon ang mga kapitbahay.
Walang gustong makaligtaan ang gulong.
Namumutla si Nanay pero naghanda pa rin siya ng kape.
Ganito talaga siya.
Kahit ang taong gustong agawin ang bahay ninyo, aalukin pa rin niya ng maiinom.
Tinabig lang iyon ng tiyuhin ko.
“Hindi ako nandito para magkape. Pirma ang kailangan ko.”
Lumabas si Tatay dala ang lumang folder niyang puno ng mga resibo.
“Bago ako pumirma,” mahinahon niyang sabi, “sabihin mo muna sa harap ng lahat kung kailan mo ako pinautang.”
Ngumiti ang tiyuhin ko.
“Dalawang taon na ang nakalipas.”
“Magkano?”
“₱700,000.”
“Saan mo ibinigay?”
Saglit siyang natigilan.
“Dito. Cash.”
Tahimik na binuksan ni Tatay ang lumang notebook niya.
Nakasaad doon ang bawat gastos—binhi, pataba, gamot, pagkain ni Bantay, at pag-aayos ng bubong.
“Kung binigyan mo ako ng ₱700,000,” sabi niya habang ipinapakita ang mga tala, “nasaan ang perang iyon? Ni minsan hindi kami nagkaroon ng higit sa ₱10,000 sa loob ng bahay.”
Nagkatinginan ang mga tao.
Biglang nagalit ang tiyuhin ko.
“Tama na ang drama! Pumirma ka na!”
Isinara ng isa sa mga kasama niya ang gate mula sa loob.
Napaatras si Nanay.
Nagsimulang umungol si Bantay.
Hinablot ng tiyuhin ko ang kamay ni Tatay at pilit itong pinahawak sa bolpen.
“Pipirma ka, gusto mo man o hindi.”
Doon na ako lumabas.
“Bitiwan mo siya.”
Parang biglang tumigil ang oras.
Nahulog ang tray na hawak ni Nanay.
Napatitig lang si Tatay sa akin.
Parang hindi siya makapaniwalang ako talaga iyon.
Tumakbo si Bantay papunta sa akin at tumabi sa aking paanan.
Namutla ang tiyuhin ko.
“Aba… naalala mo pa pala ang mga magulang mo.”
Lumapit ako sa mesa.
“Oo. At umabot ako para mahuli kang gumagamit ng pekeng dokumento at nananakot gamit ang mga bayarang tao.”
“Wala kang alam.”
“Mas marami akong alam kaysa sa iniisip mo.”
Kasabay noon, dumating ang abogado ko kasama ang dalawang imbestigador at isang handwriting expert.
Sumunod din ang kaibigan kong may dala-dalang mga opisyal na rekord mula sa munisipyo.
Sinubukan pang umalis ng pekeng legal consultant.
Pero nakasara na ang gate.
Inilapag ng abogado ko ang isang asul na folder.
“Ang lagdang nasa promissory note ay hindi kay Tatay. At higit sa lahat, hindi maaaring ibenta ang lupang ito gamit ang dokumentong hawak ninyo.”
Kinabahan ang tiyuhin ko.
“Nasa pangalan niya ang lupa!”
Tahimik kong binuksan ang isa pang folder.
“Hindi na.”
“Mahigit pitong taon na.”
Nagulat pati sina Tatay at Nanay.
Matagal na palang inilipat ni Tatay sa pangalan ko ang lupa bilang proteksiyon laban sa anumang posibleng kaso o pagkakautang noon.
Hindi niya iyon sinabi halos kahit kanino.
“Bilin ni Tatay,” sabi ko, “na huwag kailanman ibenta ang lupang ito hangga’t hindi siya pumapayag.”
“Kaya hindi lang peke ang kontrata mo.”
“Sinusubukan mo ring ibenta ang isang bagay na hindi mo kailanman pag-aari.”
Napalingon ang tiyuhin ko sa anak niya.
“Sabihin mong nakita mong pumirma ang tiyuhin mo!”
Namumuo ang luha sa mata ng pinsan ko.
Matagal siyang sumunod sa ama niya.
Nagsinungaling.
Naghatid ng mga mensahe.
Nanakot ng mga tao.
Pero nang makita niyang nanginginig si Nanay at may marka ang pulsuhan ni Tatay dahil sa sapilitang paghila, bumuntong-hininga siya.
“Hindi ko siya nakita.”
Nanlaki ang mata ng tiyuhin ko.
“Ano?”
“Ikaw mismo ang gumaya sa pirma niya.”
“Ikaw rin ang nagpa-scan ng mga dokumento.”
“At ang mga lalaking kasama mo…”
“Hindi sila mamimili.”
“Naniningil sila ng sarili mong utang.”
Nagkagulo ang lahat.
Nang kapkapan ang isa sa dalawang lalaki, may nakita silang baril sa baywang niya.
Nagkanya-kanya ng paliwanag ang mga kamag-anak na kanina lang ay nagtatawanan kina Tatay at Nanay.
Mahinang napailing si Tatay.
“Ang bilis ninyong magpalit ng panig.”
Hindi pa doon natapos.
Ipinakita ng abogado ko ang mga bank transfer na nagpapatunay na nakatanggap na ang tiyuhin ko ng halos ₱600,000 bilang advance gamit ang mga pekeng dokumento.
Kapag hindi natuloy ang bentahan, obligado siyang isauli ang pera.
Pero naubos na niya iyon.
Kaya ang balak niya…
Isisi ang lahat kina Tatay at Nanay at palabasing sila ang manloloko.
Napahawak si Nanay sa dibdib.
“Ipapakulong mo kami?”
Hindi siya nakasagot.
Matagal siyang tinitigan ni Tatay.
Walang galit.
Puro sakit.
“Noong bata tayo,” mahina niyang sabi, “ako ang hindi kumakain para may makain ka. Noong nawala ang ating ama, doble ang trabaho ko para makapag-aral ka.”
“Ito ba ang kapalit?”
Yumuko ang tiyuhin ko.
Sa unang pagkakataon, hindi na siya mukhang makapangyarihan.
Isa na lang siyang taong nilamon ng sariling kasakiman.